*
پیشنهادی درباره ی یک بیت از دیوان حافظ ساخت PDF چاپ ارسال به دوست
علی عباس نژاد (کارشناس ادبیات ، شاعر، ویراستار )                                    
Image

این چه استغناست یارب،وین چه قادر حکمت (حاکم) است  کاین همه زخم نهان هست و مجال ِ آه نیست

بحثی که شاید از نخستین سال های تصحیح جدی دیوان حافظ روی این بیت پیش آمده و تاکنون ادامه یافته است، موضوعی نیست که تنها با جا به جایی تمام شود. مساله ی اساسی این است که با انتخاب هیچ یک از کلمات، ارتباط افقی شایسته‌ای میان کلمات دو مصراع نیست و تنها با توجیه و کمک گرفتن از بیت های دیگر می توان به معنا دست یافت.بیشتر تصحیح های چاپ شده ی  حافظ، حکمت را بر حاکم ترجیح داده اند، اما برای حل مشکل معنای بیت صاحب نظران در این مصراع تغییراتی داده اند. گزارش گزینش مصححان برای این بیت دیوان چنین است:بیشتر تصحیح های مطلقا علمی به اتکای اکثریت نسخ «قادر حاکم» را برگزیده اند. این ترکیب، انتخاب بزرگانی چون دکتر نیساری، زنده یاد خانلری، شادروان مسعود فرزاد، اکبر بهروزـ رشید عیوضی در تصحیح مشترکشان، عبدالعلی ادیب برومند و در نهایت محمدرضا جلالی نایینی ـ نذیر احمد بوده است که نسخه های مصحح این بزرگان 6 مورد از بهترین تصحیح های دیوان به حساب می آیند. به این فهرست باید تصحیح سید محمّد راستگو را نیز افزود.در ارتباط با این بیت، تک ضبط هایی هم وجود دارد که عبارتند از: دیوان مصحح شاملو با ضبط «نادر همّت»، انجوی با ضبط «نادر حکمت»، قریب با تایید «عالی درگه» و محیط با صحیح دانستن «نادر حاکم». به این فهرست باید دیوان حافظ مصحح محمود رکن را نیز افزود که مطابق نظر انجوی «نادر حکمت» را برگزیده است.سایر نسخه ها که تعدادشان در اکثریت است و عبارتند از دیوان های مهم مصحح استاد هوشنگ ابتهاج (سایه)، قزوینی ـ قنی، خلخالی ، استاد خرمشاهی، دکتر رشید عیوضی، حسین پژمان بختیاری، محمدرضا جلالی نایینی ـ عبدالوهاب نورانی وصال و چند تصحیح دیگر «قادر حکمت» را ترجیح داده اند.

حاصل مراجعه به نظر مصححان دیوان پذیرفتن «قادر حکمت» است، اگرچه اکثریت مطلق پشتیبان این گزینش نیست.در بررسی نسخه های خطی، می بینیم از 32 نسخه ای که این غزل در آن ها ثبت شده است، 18 نسخه از «قادر حاکم» حمایت می کنند.نسخه ی «کهـ» به تاریخ 825 هـ.ق که از نظر قدمت دوازدهمین نسخه ی خطی به حساب می آید اولین نسخه ای است که ضبط متفاوتی دارد. در این نسخه، نیمه ی دوم مصراع به این صورت است: «وین چه عین حکمت است». دو نسخه ی «کا» و «پنـ» نیز آورده اند «قادر حاکمی» که در عمل از هجده نسخه ی اکثریت حمایت می کنند. نسخه ی مشهور «خ» به تاریخ  827 هـ.ق و سه نسخه ی دیگر «قادر حکمت» را ثبت کرده اند. نسخه ی «قو» ضبط «داد و حاکمی ست»، نسخه ی «قبـ» عالی درگه است و نسخه ی سز «عالی حضرتی ست» را آورده اند.به این ترتیب، بیست نسخه ی خطی از «قادر حاکم است» حمایت می کنند. با این همه، مصححان معاصر دیوان خواجه عموما قانع نشده اند و همان طور که دیدیم عموما «قادر حکمت است» را صورت صحیح دانسته اند.

محمود رکن، در کتاب لطف سخن حافظ  می گوید:نظر به اینکه قادر حکمت و قادر حاکم هیچ یک ترکیب دلنشینی که با معنی شعر سازگار باشد نیست، محتمل است واژه ی قادر تصحیفی از واژه ی «نادر» باشد به قرائنی که در شعر موجود است، زیرا واژه ی قادر با حکمت سازگار نیست و نادر حکمت با مفاد مصراع دوم سازگارتر است. 3

دکتر رشید عیوضی نیز در جلد دوم دیوان مصحح خود که به اختلاف نسخه ها و یادداشت ها اختصاص داده است، می گوید ما با توجه به تناسب «استغنا» و «حکمت» که هردو مصدر می باشند، ضبط نسخه ی «خ» را مطابق آخرین نظر خواجه تشخیص دادیم و متن را از آن نسخه انتخاب کردیم.4

سید محمد راستگو نیز، با در نظر گرفتن تناسب معنایی کلمات، در حاشیه ی این غزل نوشته است:

«حاکم» چون با «استغناء» تناسب بیشتری دارد، با قادر نیز، هم تناسب دارد و هم هماوایی،  از «حکمت» ق،س بهتر می نماید.از میان بزرگانی که دیوان حافظ را شرح کرده اند، جز دکتر بهروز ثروتیان، همه این بیت را با «قادر حکمت» پذیرفته اند. دکتر ثروتیان، با پذیرش ضبط «قادر حاکم» تفسیر جالب و قابل تاملی از این بیت کرده اند

نکته: صنعت تعریض در کنایه ی شاعر حیرت انگیز است.

معنی: «خدای من! این چه استغناء و بی نیازی است و این چه فرمانروای توانمندی است که این همه زخم نهان هست و مجال آه نیست.»بالکنایه ـ در ظاهر امر این بیت در تفسیر و بیان بیت پیشین است و می گوید:یارب این چه استغناست که این آسمان دارد و این آسمان چه فرمانروای زورمند و قادری است که این همه زخم نهان بر مردم جهان می زند و مجال آه کشیدن نیست؟با اندکی تامل در وضع کلام معلوم می گردد بیت پیشین را حایل کرده است و در بیان بیت ماقبل آن سخن می گوید و لفظ «مجال» را به عنوان رابط دوسخن به کاربرده ایت ومی گوید:

خدایا این پادشاه چه استغنایی دارد و چه فرمانروای توانمندی است که این همه زخم نهان می زنند و او مجال آه کشیدن ندارد [ ولی به مقاومت ادامه می دهد]ظاهرا در این زخم نهان اشاره ای دارد به همدستی بزرگان و زهّاد شهر علیه شاه شیخ ابواسحاق که سرانجام عرصه را بر او تنگ می کنند و گرفتار می شود.

تعبیر: شاعر بیت را به گونه ای ساخته است که معنی زیر در هر حال از آن بیرون می آید و شخصیت عارفانه و شاعرانه ی حافظ را برای همیشه محفوظ  می دارد یعنی سخن به گونه ای تنظیم شده است که در ظاهر قضیه داوری علیه شاه و به نفع مردم است:«خدای من! این چه استغناست و این چه فرمانروای قادر و حاکم زورمندی است که این همه زخم نهان می زند و مردم مجال آه کشیدن ندارند. یعنی قتل و کشتارهای محرمانه ی او بیداد می کند لیکن کسی از ترس نمی تواند آه بکشد!»دراین صورت غرض از حاکم قادر، امیر مبارزالدین خواهد بود.جز این شرح، بهاءالدین خرمشاهی در حافظ نامه، دکتر حسینعلی هروی در شرح غزل های حافظ، دکتر محمد استعلامی در درس حافظ ، دکتر محمدرضا برزگر خالقی در شاخه نبات حافظ و شرح سودی این بیت را به صورت «چه قادر حکمت است» پذیرفته و شرح کرده اند.

دکتر هروی به تفصیل بیشتری این بیت را شرح کرده است:

خدایا این چه بی نیازی و حکمت نیرومندی است؛ که این همه زخم پنهان هست و امکان آه کشیدن نیست...

به خداوند می گوید تو چه بی نیازی از بندگان داری و صاحب چه حکمت بالغه و مسلطی هستی که ما بندگان این همه درد پنهانی داریم و امکان اینکه با آه درد خود را به گوش تو برسانیم نداریم ـ چه حکمتی است که این همه درد به ما داده ای ولی اجازه نمی دهی که آه و ناله ی ما به گوشت برسد ـ اعتنایی به ما نداریآنچه آمد حاصل نظرات موافق هر یک از دو صورت این مصراع بود. اما مشکلی که حل نشده است تناسب و ارتباط کلمات بیت با یکدیگر است. عموما هر کلمه در غزل حافظ در چند محور موازی با سایر کلمات در ارتباط است. اگر «این چه قادر حاکم است» را بپذیریم، کلمات اصلی مصراع اول، یعنی «استغنا»،«قادر» و «حاکم»، زمینه را برای  «زخم» و «آه» که کلمات برجسته ی مصراع بعدی هستند، فراهم نمی کنند. با قبول ضبط «قادر حکمت» هم نه تنها گرهی از این مشکل باز نمی شود، که ارتباط نامانوس تر کلمه ی «حکمت» نسبت به «حاکم» با «قادر» مشکلی دیگر هم پدید می آورد. البته حکمت به دلایلی که گفته خواهد شد با مصراع دوم سازگارتر است.با وجود آنکه نسخه ی «خ» به خاطر تک ضبط های منحصر ـ که گاه لطیف تر از ضبط های دیگر نسخه ها هستند ـ شناخته شده است و بسیاری از نسخه شناسان چندان با استناد به این نسخه موافق نیستند، اما نمی توان نظر استاد ابتهاج(سایه) را هم نادیده گرفت:دوم این که تاریخ نسخه ها تاریخ کتابت است و هیچ یک از کاتبان نگفته اند که متن را از کجا آورده اند. چه بسا کاتبی دیرتر از دیگری ولی از منبعی نزدیک تر به شاعر نوشته باشد.8از سوی دیگر کاتبان معمولا موردی را به متن می افزوده اند که از دید خود بر ارزش هنری متن بیفزاید. ملاحظات زبانی در کنار رعایت تناسبات معنایی مورد توجه ایشان نیز بوده است، به همین خاطر هم عموما ترکیب، عبارت یا مصراعی نامانوس را به صورت مانوس تغییر می داده اند. بنابراین نگارنده بسیار بعید می داند که «قادر حکمت» افزوده ی کاتب باشد.

با مراجعه به لغتنامه ی دهخدا معانی دیگر کلمات بیت را که ممکن است به بحث کمک کنند، جست و جو می کنیم:

حکمت: دانایی، علم، عرفان، عدل و داد

حاکم: داور،فرمانروا، نزد علمای اصول و فقها، خاکم خدای تعالی....است

قادر: توانا، با قدرت، تقدیر کننده

بنابراین می بینیم که حکمت در معنای عدل و داد با مصراع دوم طنزی تلخ و تناقضی رندانه دارد.

بعضی مصححان محترم دیوان مشکل را در کلمه ی «قادر» دیده اند و به گمان نگارنده درست دیده اند. اما برخلاف نظر محمود رکن، نمی توان پذیرفت که در همه ی نسخه های خطی «نادر» به خطا تبدیل به «قادر» شود. چه کلمه ای ممکن است به اشتباه ضبط شده باشد و آنقدر هم طبیعی به نظر آمده باشد که هیچ کاتبی در مورد آن تردید نکرده باشد؟

دکتر رشید عیوضی در حافظ برتر کدام است درباره ی بیت «آلوده ای چو حافظ، فیضی ز شاه درخواه / کان عنصر سماحت بحر طهارت آمد» می گوید:«بهر طهارت آمد» با آن که از پشتوانه ی ضبط اکثریت نسخ برخوردار است ولی با توجه به ایهام ناشایست آن و به قرینه ی عبارت «دریاست مجلس او» در بیت بعدی و این که احتمال اشتباه سمعی نسخه نویسان یکی دو منبع نخستین نیز منتفی نیست چنین به نظر می رسد که فقط ضبط دو نسخه ی 813 و 819 گفته ی حافظ است.9

با در نظر گرفتن امکان اشتباه شنیداری نخستین کاتبان، نگارنده پیشنهاد می دهد که این بیت به این صورت ضبط و خوانده شود:

این چه استغناست یارب! وین چه غادر حکمت است   کین همه زخم نهان هست و مجال آه نیست

دهخدا معنای لفظ غادر را چنین آورده است: «بی وفا، غدّار» و در معنای غدّار آورده است: «پیمان شکن»، «خیانت کننده به کسی».به اعتقاد نگارنده، حافظ در استفاده از کلمه ی «حکمت»، نه تنها به معانی یاد شده در این یادداشت نظر داشته است، که آن را مجازا به معنای «حکیم» که امکان گنجایش آن در وزن نبوده است آورده است. بدین ترتیب و با در نظر گرفتن صنعت لف و نشر که شارحان ارجمند حتی به آن توجه اندکی هم نداشته اند این بیت بدین صورت در می آید که استغنا صفت اوست که زخم نهان دارد و از سوی دیگر طبیب ستمگر و بی وفا حتی مجال آه هم به سوی شخص اول ـ مثلا شاعر ـ نمی دهد. نه سوی اول آه کشیدن را در شان خود می داند، نه سوی دوم مجال آه کشیدن می دهد.بد نیست به معنای حکیم هم نگاهی داشته باشیم:حکیم: فرزانه، کننده ی کارهای سزاوار،فیلسوف، طبیب. حکیم علی الاطلاق: خداوند تبارک و تعالیبدینصورت،ضمن آنکه شبکه های ارتباط واژگان آشکار می شود، با در نظر گرفتن مجاز یاد شده ترکیب «غادر حکمت»  به معنی طبیب بی وفا در می آید که یک ترکیب آشنا در شعر حافظ است:خواهم که پیش میرمت ای بی وفا طبیب...«غادر حکمت» معنای متناقض نما و رندانه ی «عدل ستمگر» را نیز در خود خواهد داشت. در این حالت بیت هم طعنه به معشوق است و هم تعریض به حکمت خداوندی که این معنای دوم با کل غزل سازگارتر است. حال نه تنها معنای بیت مختل نیست، بلکه کلمات در خدمت ایهام ـ صنعت محبوب خواجه ـ درآمده اند و بیت در نهایت آراستگی و متانت هم با ابیات دیگر در ارتباط است و هم به تنهایی رساننده ی معناست.

 



 1. اطلاعات مربوط به تصحیح های دیوان  برگرفته از : خاطر مجموع ـ جامع 21 متن مستند و چاپی معتبر

شفیع شجاعی ادیب / چاپ دوم ـ 1381/ نشر فاخر

2 . دفتر دگرسانیها در غزلهای حافظ/ دکتر سلیم نیساری/ فرهنگستان زبان و ادب فارسی ـ 1385/ ج 1 ـ ص 302

3. لطف سخن حافظ/ محمود رکن/ انتشارات فؤاد ـ 1375/ ص 155

4 . دیوان حافظ / تدوین و تصحیح دکتر رشید عیوضی / نشر صدوق ـ 1376/ ج2 – ص 1211

5 . دیوان حافظ/ تصحیح و تعلیق محمد راستگو/ نشر خرم ـ 1375/ ص 92

6 . شرح غزلیات حافظ/ دکتر بهروز ثروتیان/ پویندگان دانشگاه / چاپ اول ـ 1380/ صص 793 ـ 794

7. شرح غزل های حافظ/ دکتر حسینعلی هروی/نشر نو / چاپ دوم ـ 1367/ ج 1 ص 326

8 . حافظ به سعی سایه/ هوشنگ ابتهاج (سایه)/ کارنامه/ نشر ششم ـ نوروز 1378/ص 21

9. حافظ برتر کدام است/ دکتر رشید عیوضی/ انتشارات امیرکبیر/ چاپ اول ـ 1384/ ص     
200

نظرات

فقط اعضا می توانند نظر بدهند.
لطفا عضو شوید.

Powered by AkoComment 2.0 !
Developed By Mambolearn.Com

Top Of Page
استفاده از مطالب این وب سایت تنها با ذکر منبع امکان پذیر می باشد

Design By Sepand Web Design